21 – 25 MAYIS 2007 TARÝHÝNDE DÜZENLENEN

OSMANLILAR DÖNEMÝNDE SÝVAS SEMPOZYUMU’NDA

SUNULAN BÝLDÝRÝ

 

OSMANLILAR DÖNEMÝNDE

 DOÐANÞAR

Fikri KARAMAN

 

Ýç Anadolu ile Karadeniz Bölgesi arasýnda yer alan Doðanþar, 40-41° kuzey paralelleri ile 37-38° doðu meridyenleri arasýnda kalmaktadýr. Doðanþar; doðusunda Koyulhisar, kuzeyinde Almus ve Reþadiye, batýsýnda Hafik, güneyinde yine Hafik ve Zara ilçeleriyle komþudur.

Doðanþar genelde daðlýk bir araziye sahip olup; topraklarýnýn yarýdan fazlasýný 1500-2000 m arasýndaki saha teþkil etmektedir. Asmalý Dað ile Tekeli Daðý ve Doðanþar ile Kösedað’ýn uzantýsý olan Kabaçam dað silsilesi arasýnda derin vadiler mevcuttur. Yeþilýrmak’ýn ana kolu ile yine Yeþilýrmak’ý besleyen küçük dereler Doðanþar topraklarýnda akmaktadýr. Doðanþar, Sivas ve Tokat’a göre daha çok eðim ve engebeye sahiptir. Bu sebeple ekim ve dikime elveriþli arazi miktarý yok denecek kadar azdýr.

Bölgenin engebeli yapýsý ile Karadeniz’e yakýn oluþu bitki örtüsü ve yaban hayatýndaki çeþitliliði artýrmýþtýr. Doðanþar, Türkiye’nin en zengin bitki ve hayvan çeþitliliðine sahip yörelerinden birisidir.

DOÐANÞAR’IN ADI

Doðanþar denilince karþýmýza üç önemli isim çýkmakta. Bunlar; Ýpsile, Tozanlý ve Doðanþar kelimeleridir.

Doðanþar’ýn eski adý ÝPSÝLE’ydi. Antik dönemde HYPSELE þeklinde geçen kelime,1 Ýpsile þeklinde telaffuz edilerek günümüze kadar gelmiþtir. Kaynaklar ile araþtýrma ve tetkik eserlerde Epsile, Ýpsile ve bazen de yanlýþ olarak Ýbsala þeklinde geçmekte. Bizans döneminden kalan bir para üzerinde ise Imsýle yazýsý bulunmaktadýr. Hypsela / Ýpsile kelimesi daðlýk ve yüksek memleket demektir.

Doðanþar / Ýpsile yöresi için Osmanlý Ýmparatorluðu döneminde kullanýlan isim TOZANLI’dýr. Tozanlý ismine ilk olarak 1455 tarihinde Tokat’a baðlý yerler sayýlýrken rastlamaktayýz. 1485, 1520, 1530, 1554, 1574 ve daha sonraki bütün kayýtlarda Tozanlý ismi geçmekte.2 Doðanþar’da rastladýðýmýz tapu senetlerinin tamamýnda da Tozanlý ibaresi bulunmakta. Belgelerde Tozanlý isminin yanýna Ýpsile kelimesi eklenmiþ; kazanýn / nahiyenin geneli Tozanlý olarak adlandýrýlýrken, merkez için Ýpsile denilmeye devam edilmiþtir. 1940 tarihinde nahiye merkezine Tozanlý adý verilmiþ.3 Ancak, her ne sebeple ise sonraki tarihlerde nahiye merkezi için bu ismin kullanýlmadýðýný görmekteyiz.

Ýpsile ve çevresi Tozanlý ismini Tozan Bey ve ayný isimle anýlan cemaattan almýþtýr. Tozan Bey, 1455 öncesinde yörede idarî ve askerî yetkiliydi. Ayný nahiyedeki bir grup köyün hem malikâne hem de divanî gelirlerini elinde bulundurmaktaydý.4

Yöre için Tozanlý kelimesi halk tarafýndan hâlâ kullanýlmakta. Ancak, günümüzde Tokat ve Sivaslýlar farklý yerleri Tozanlý olarak tarif etmekteler. Almus, Reþadiye, Hafik ve Doðanþarlýlar kendi yaþadýklarý yerin Tozanlý olduðunu söylemekteler.

Halbuki Tozanlý daha geniþ bir coðrafî bölgenin adýdýr. Tozanlý; 25 köyden oluþan Doðanþar ilçesinin tamamý; Alan, Alazlý (Çirmiþ), Arslantaþ (Karadiz), Avcýçayý (Dumanit), Baþekin, Beþaðaç (Urumcuk), Boyalý, Çalýcý, Darýkol, Ekinciler (Arzuman), Eskiköy, Göçüköy, Ýçdere (Câcek), Kabaçam (Tavuza), Karkýn, Kýpçak, Kozaðaç, Kozlu, Okçulu, Ortaköy, Sarýsuat (Gevele), Söbüler, Ütük, Yavþancýk ve Yeþilçukur (Mundarlý). Hafik’in 21 köyü; Adamlý, Akkaya, Alanyurt, Alibeyli, Bayramtepe (Heze), Besinli (Buhiya), Beykonaðý (Divriðin), Çaltýlý (Gövesse), Çatpýnar (Ermenis), Gülpýnar (Asarcýk), Deðirmenseki, Dündar, Ekingölü (Ohturum), Kýzýlcaören, Mansurlu, Olukbaþý, Otmanalan, Oymadere (Gönekse), Pusat, Yakaboyu (Müseyle), Yeniköy. Almus’un 11 köyü; Baðtaþý (Gibis), Çamköy (Zora), Çaykaya (Heyvek), Çaykýyý (Týðnýs), Çayönü (Deðeryer), Çiftlikköy, Gebeli, Göltepe, Hubyar, Kolköy, Mescitli, Sarýören. Reþadiye’nin 14 köyü; Abdurrahmanlý, Dalpýnar (Tuðla), Esenköy (Sarsý), Eyüp, Fýndýcak (Tozanlý Fýndýcak), Gurbetli, Gülburnu (Ýtburnu), Güneygölcük, Ýsmailiye (Sameyil), Kuzgölcük, Özenli (Öküzlü), Özlüce (Onapa), Uðurlu (Ficek) ve Yoðunpelit. Koyulhisar’ýn Bozkuþ köyü ile Sivas merkeze baðlý Gülpýnar (Aþaðý Asarcýk) köyünü kapsayan bölge yani 1455’ten itibaren var olan Doðanþar / Ýpsile / Tozanlý Kazasý’nýn tamamýdýr.

Ýpsile kelimesi 1960’ta DOÐANÞAR olarak deðiþtirildi. Doðanþar kelimesi; yeni doðan þehir, memleket, kale demektir.

 

DOÐANÞAR (ÝPSÝLE / TOZANLI) KAZASI TARÝHÝ

a. Anadolu’nun Fethi ve Türklerin Ýskaný

Türkler Anadolu’ya ilk kez sanýldýðý üzere 1071 Malazgirt Meydan Muharebesiyle gelmedi. M.Ö’ki asýrlarla 300’lü yýllarda Anadolu’da Türklerin varlýðý bilinmekte. Romalý tarihçiler bu konuda bilgiler vermekte.

Bizans Devleti, daha VI. yüzyýl baþlarýndan itibaren Avrupa’da Türkleri bir yandan Hýristiyanlaþtýrdý, diðer yandan da askerî hizmete alarak Anadolu’ya iskân etti. Bu iskân ve askere alma iþi, Ýranlýlara ve Araplara (Müslümanlara) karþý yapýldý. Bu Türkler, Ankara ile Kayseri arasýnda, Bursa çevresinde, Antalya ve Milas taraflarýnda yerleþti. En büyük yerleþme Trabzon ve çevresi ile Tarsus (Karaman’a kadar) çevresinde oldu.5

Ayný dönemde Bizans’ýn takip ettiði bu iskân politikasýndan Doðanþar da nasibini aldý. Yörede Doðanþar’a yakýn mesafedeki Alan ve Çirmiþ adlý yerleþim merkezlerinin varlýðý bize bunu göstermekte. Alan ve Çirmiþler diðer Türk topluluklarýyla birlikte X. asýr ve öncesinde Karadeniz’in kuzeyinde yaþamaktaydýlar. Bunlar; yöredeki Türk devletlerinin yýkýlmalarýndan sonra Bizans’la birçok mücadeleye giriþtiler. Kaybedenler Bizans hakimiyetini kabul ederek Bizans’ýn istediði yerlerde iskân edildiler. Doðanþar yöresine yerleþtirildiklerini ifade ettiðimiz Çirmiþ ve Alanlar Türk boylarýndandýr.6

1015-1021’lerde Anadolu üzerine ilk Türk keþif akýnlarý baþladý. 1071 Malazgirt Savaþý’ndan önce birçok Anadolu þehri Türklerin eline geçti: “1048 Erzurum, 1057 Malatya, 1059 Sivas, 1064 Kars, 1067 Kayseri, Niksar ve Konya, 1068 Amuxriyye, 1069 Honas” baþlýca fethedilen þehirleri teþkil etti.7

Malazgirt Meydan Muharebesi ise Anadolu’nun kapýlarýný Türklere tamamen açtý. Bizans’ýn mukavemeti 1071-1080 arasýnda tamamýyla kýrýldý ve Orta Anadolu’da hiçbir tesiri kalmadý. Daniþmendname’ye göre Gümüþtekin Ahmet Gazi, Sivas’tan sonra ilk fetihlerini Yeþilýrmak havalisinde yaparak Selçuk kaynaklarýnýn Daniþmend ili adýyla belirttiði bölgelerde devletini kurdu. 1085’te kurulan bu devletin sýnýrlarý içinde Sivas, Tokat, Niksar, Kayseri ile Çorum þehir ve vilâyetleri bulunuyordu.8 Görüldüðü üzere Tozanlý / Ýpsile de bu ilk fethedilen yerlerin sýnýrlarý arasýnda bulunmaktadýr.

Anadolu’nun batýsýnda Selçuklu Devleti, Sivas ve çevresinde Daniþmendliler, Doðu Anadolu’da Saltuklular, Artuklular, Mengücekliler ve Sökmenliler adýyla Türk devlet ve beylikleri kuruldu. Bu devletler kurulurken Türk topluluklarý da Anadolu’ya akýn akýn gelip yerleþmeye baþladýlar.

Anadolu’da siyasî üstünlük kimi zaman Selçuklularda olmasýna raðmen, kimi zaman da Daniþmendlilerin eline geçiyordu. 1175 tarihinde Selçuklu Sultaný II. Kýlýç Arslan’ýn Daniþmendli Devleti’ne son vermesiyle,9 Daniþmentli topraklarýyla birlikte Ýpsile ve çevresi de Anadolu Selçuklu yönetimine girdi.

Tozanlý / Doðanþar 1335 – 1381 yýllarý arasýnda Eretna, 1381 – 1398 yýllarý arasýnda Kadý Burhanettin Ahmet Devleti sýnýrlarý arasýnda yer aldý.

Kadý Burhanettin, Temmuz 1398’de Akkoyunlu Kara Yülük Osman tarafýndan öldürüldükten sonra Sivas halký Osmanlýlarý þehre davet etti. 1399 yýlýnda mühim bir kuvvetle gelen Yýldýrým Bayezýt Sivas, Tokat ve Kayseri’yi Osmanlý topraklarýna kattý.10

Böylece, Sivas ve Tokat’la beraber Tozanlý da ilk defa Osmanlý yönetimine girmiþ oluyordu. Fakat bu durum uzun sürmedi. Osmanlý Devleti için diðer bir Türk cihangiri olan Timur tehlike olarak belirdi. 1402’de Ankara’da yapýlan savaþý Bayezýt kaybederek Timur’a esir düþtü ve Anadolu’da da 11 yýl sürecek olan Fetret Devri böylelikle baþladý. Anadolu Türk birliði bozuldu, Osmanlý’nýn ilhak ettiði eski Türk beylikleri yeniden teþekkül etmeye baþladý. Sivas, Tokat, Amasya ve Çorum yöresinde ise Kýzýl Ahmetliler bir beylik halinde ortaya çýktýlar.

b. Tozanlý / Doðanþar Bölgesinin Kesin Olarak Osmanlý Yönetimine Girmesi ve Ýpsile’nin Fethi

Kýzýl Ahmetliler’in 1424’te ortadan kaldýrýlmasýyla, Tozanlý ikinci defa ve kesin olarak Osmanlý yönetimine girdi.11

Doðanþar ve çevresi 1455 öncesinde Tozan Beyin yönetimindeydi. Tozan Bey, yörede idarî ve askerî yetkiliydi. Ayný nahiyedeki bir grup köyün hem malikâne hem de divanî gelirlerini elinde bulundurmaktaydý.12 Tozan Bey, Tozanlý cemaatinin lideri durumundaydý. Tozan beyin ne zaman öldüðünü bilmiyoruz. 1455 tarihli tahrirde Tozan beyin Kasým, Hasan, Ýbrahim, Osman ve Hazar isminde beþ oðlundan bahsedilmekte. Tozan beyin torunlarý ve soyundan gelen isimler, sonraki asýrlarda da Doðanþar / Tozanlý nahiyesinde etkinliklerini devam ettirmiþlerdir.13

1455 tarihli Tapu Tahrir Defterine göre, Ýpsile dýþýndaki yerleþim merkezlerinin tamamý Türklerin elindeydi. Bu köylerin hiçbirinde gayrimüslim nüfus bulunmuyordu. Ýpsile saðlam bir kaleye sahip olduðu için fethedilememiþti. 1455’te kalenin kuþatma altýnda olduðu anlaþýlmakta. Ýpsile’deki gayrimüslimler, kale altýndan Tekeli içi deresine kazdýklarý tünel vasýtasýyla su ihtiyacýný karþýlamýþ. Tünellerin varlýðý hala bilinmekte. 1455’te Ýpsile’deki deðirmenin harabe halinde olmasý, kuþatmanýn etkisini göstermektedir. Fetihten sonra deðirmenin faaliyete geçtiði görülmekte.14

Ýpsile kalesinin Fatih Sultan Mehmet’in 1460 – 61 tarihlerinde düzenlediði Trabzon seferi sýrasýnda teslim olduðu anlaþýlmakta. 1485 tarihli Tapu Tahrir Defterinde Ýpsile’ye yerleþen ilk sekiz askerin isimleri yazmakta. Bunlar; Müslümânân ki, evlâd-ý Tozanlu’nun nûgerleri / neferleridir. Ýsimleri;  Hayreddin Fakîh imam, Þeyh Çoban, Halife veled-i Ya’kûb, Mehmed veled-i Hacý Hasan, Ahmed birâder-i mezkûr, Ramazan, Pirî veled-i Abdülaziz, Çerak veled-i Turkaya “Sipahizâde”.15

Ýpsile /  Doðanþar, 1455’ten itibaren asýrlarca Tokat’a baðlý idi. 1831 tarihinde halk Sivas’a baðlanmak için istekte bulundu. 28 Rebiülevvel 1247 / 06.09.1831’de Ýstanbul bu isteði kabul etmedi ve nahiyenin öteden beri olduðu gibi Tokat’a baðlý olmasýný ve Sivas tarafýndan hiçbir suretle müdahalede bulunulmamasýný emretti.16  Doðanþar’ýn Sivas’a baðlanma isteði bir müddet kabul edilmedi.

1870’te Doðanþar’ýn Sivas’a baðlý olduðu görülmekte.17  1872’de Hafik’in ilçe haline getirilmesi üzerine Hafik’e baðlanan Doðanþar, 1906’da Reþadiye’nin ilçe olmasýyla bir ara buraya baðlandý.18 Ancak, kýsa bir süre sonra tekrar Hafik’in nahiyesi oldu.

1834 tarihinde Ýpsile / Doðanþar ve köylerinde muhtarlýk teþkilatý kuruldu. Her mahalleye birinci ve ikinci muhtar adýyla ikiþer muhtar tayin edildi.19 Ýpsile’de oluþturulan mahallelerin isimleri; Cami-i Kebir, Cincioðlu, Çay-ý Kebir, Çay-ý Sagir, Derviþoðlu, Kale ve Ömeraðaoðlu Mahallesi’dir.

Osmanlý döneminde Doðanþar insanýnýn en önemli problemi ekonomik sýkýntý ile özellikle 1700’lerden itibaren sýkça rastlanan sipahî, ayan, kaza müdürü ve eþkýyanýn zulümleridir.20

c. 1455 - 1928 Arasýnda Doðanþar / Tozanlý’da Yerleþim

1455 tarihinde Tokat’a baðlý olan Doðanþar / Tozanlý nahiyesi 37 köy, 1 mezra ve 1 cemaatten oluþmaktaydý.

1485’te Doðanþar’da 36 köy ile 11 mezranýn varlýðý görülmekte. 1455’te isimleri geçen Hisarcýk / Asarcýk ile Düzgün / Divriðin isimleri Tapu Tahrirde geçmemekte. Baþka bir yere baðlanmýþ olabilirler. Bir sonraki tahrir olan 1520’de bu iki köy yine Tozanlý nahiyesinde görülmekte. 1455’te köy olarak görülen Göçüköy, Kozaðacý ve Onapa 1485’te mezra olarak geçmekte. Eyüb, Karadiz ve Ütüklü köyleri ile Darýkol, Gönekse, Kal’a dibi, Mundarlu, Pusat, Sertay mezralarýnýn isimleri ilk kez görülüyor.

1520’de Doðanþar’ýn köy sayýsý yine 36 olarak geçmekte. Sýðýndý daha önce köy iken bu tahrirde mezra yazýlmýþ. Gönekse ise mezra iken köy olarak kaydedilmiþtir. 1520’de dikkati çeken en önemli husus, mezra sayýsýndaki aþýrý artýþtýr. 29 civarýnda irili ufaklý yerleþim merkezi mezra olarak kaydedilmiþ. Kesin rakam veremiyorum. Çünkü, birçok mezra birleþtirilerek tek baþlýk altýnda kaydedilirken, bazýlarý herhangi bir köyün içinde, diðer bir kýsmý ise baþlý baþýna mezra þeklinde kaydedilmiþtir.

1554 tahririnde de Doðanþar / Tozanlý’ya baðlý 36 köy bulunuyordu. Ayný tarihte nahiyenin 29  mezrasý vardý. 1520’de var olan Anbari köyü ile Avþar, Danacýyurdu, Diyar-ý çepni, El-rabanlu, Kabaklu kocac mezralarý 1554’te geçmemekte. 1554’te ilk kez kaydedilen köy yok. Baðçecik, Depecik, Kýzýlcasu, Kýzýlkýþla, Kuþdanlu, Osmanöyüðü / Otmanalan mezralarýnýn isimleri ise ilk kez kayýtlara geçmiþtir.

1574’te köy sayýsý 6 adet artarak 42’ye yükselmiþ. Bunlar Eski-i diðer, Osmanöyüðü, Pusat, Semâyil ile Hisarcýk’a tabi olan Eyüköy / Uluköy ve ismini okuyamadýðýmýz bir baþka köyden oluþmakta. 25 adet de mezra bulunmakta. Mezra sayýsýnda 4 adet azalma var. Diðer taraftan ismi ilk kez geçen bir mezranýn varlýðý görülüyor.

Doðanþar’ýn 1600’de 42, 1601’de 43, 1611’de 31 ve 1643 tarihinde 36 köyü bulunmaktaydý.

1574 tarihinde Doðanþar’da 26 köy 1 - 24 haneye, 8 köy 25 - 49 haneye, 3 köy 50 - 99 haneye ve 1 köy 300 - 450 arasýnda haneye, 1601’de 30 köy 1 - 24 haneye, 8 köy 25 - 49 haneye, 2 köy 50 - 99 haneye, 1 köy 200 - 299 arasýnda haneye, 1611’de ise 27 köy 1 - 24 haneye, 1 köy 25 - 49 haneye, 1 köy 100 - 199 arasýnda haneye sahipti. Burada hem Tozanlý geneli ve hem de kaza merkezi olan Ýpsile’deki nüfusun azalmasý dikkati çekmektedir.

1831 tarihinde Doðanþar / Tozanlý nahiyesine 48 köy baðlýydý. 1574’te mezra olarak geçen Abdurrahman, Adamlý, Akkaya, Fýndýcak, Göçüköy, Gönekse, Kozaðacý, Ortaköy, Öküzlü, Semâyil’in köy teþkilatýna kavuþtuklarý anlaþýlmakta. 1845 tarihinde ise 49 yerleþim merkezinin temettuât bilgisine ve dolayýsýyla ismine ulaþabildim. 1831’de köy olan Akkaya, Gövesse, Gurbetli, Kýpçak, Öykürü köylerinin temettuât bilgisine ulaþamadým. Ancak, bu köylerin varlýðý kesin. 1845’te 1831’deki köylere yeni ilaveler olmuþ. Bunlar; Arzuman, Ficek, Gebeli, Hivne ve Kurunbu köyleridir. 1831’deki 49 yerleþim merkezine bu köyleri de ilave ettiðimizde Tozanlý’ya 54 köyün baðlý olduðu anlaþýlmaktadýr. 1915’te Tozanlý nahiyesine baðlý köy sayýsý 58 olarak, 1928’de ise 59 olarak görülmekte. Zaman içinde bazý köyler Tozanlý’dan ayrýlýrken, bazýlarý da Tozanlý’ya baðlanmýþ veya mezralar köy hüviyetini kazanmýþtýr.     

1455 tarihinden itibaren Tozanlý’da 113 yerleþim merkezinin varlýðý görülmekte. Bunlarýn bazýlarý zamanla tarihten silinmiþ. 1455 tarihinden itibaren yaklaþýk 450 yýl, bir kýsmý 500 yýl müddetle Doðanþar’a baðlý olan köylerin bir kýsmý 1906, 1939, 1954 ve 1968 tarihlerinde Doðanþar’dan ayrýldýlar. 14 köy Reþadiye’ye, 11 köy Almus’a, 21 köy Hafik’e, 1 köy Koyulhisar’a, 1 köy Sivas merkeze baðlandý. Bu kopmalarýn en önemli sebebi Doðanþar merkezle ulaþým imkanlarýnýn kýsýtlý oluþudur.

d. Doðanþar / Tozanlý’ya Yerleþen Türk Topluluklarý ve Nüfus

Tozanlý / Doðanþar yöresine Bizans, Daniþmendliler, Anadolu Selçuklularý, Beylikler ile Osmanlý Ýmparatorluðu döneminde çok sayýda Türk boy ve cemaati yerleþmiþtir. Alan ve Çirmiþ Türkleri 1071 Malazgirt Meydan Muharebesi öncesinde yerleþen Türk boylarýdýr.

Bizans döneminden kaldýðý tahmin edilen kale taþlarýndan biri üzerindeki ok ve yay ile 24 Oðuz Boyu’ndan Bozoklarýn Günhan Kolu’nun Bayat þubesine ait olan damga buraya Bayat boyuna mensup Türklerin yerleþtiðini göstermektedir.21 Ayrýca, Yörükan taifesinden olan Tozanlar veya Tozanlý Cemaati’nin Türkiye’de yerleþme alaný yalnýz Sivas Eyâleti olup, bu bölgede Tozanlý adýyla anýlan tek yer Doðanþar ve çevresidir.22 Yöreye gelip yerleþen bir diðer topluluk Kýzýl Ahmetliler’dir. Tozanlý’daki Karkýn, Dündar, Kabaklu, Çepni, Avþar, Kýpçak adlý yerleþim merkezlerinin varlýðý, çok sayýda Oðuz boyunun bölgeye geldiðini göstermekte. Tapu Tahrir Defterlerinde sýkça rastladýðýmýz Menteþe, Saruhan, Aydýn ve Karaman gibi isimler, bölgenin Osmanlýnýn iskân siyasetinden payýný aldýðýna delalet etmekte. Bilindiði üzere Osmanlý yendiði beyliklerin halkýný Anadolu ve Rumeli’nin deðiþik bölgelerinde iskâna tabi tutmaktaydý.23 Yöreye yerleþen bir diðer Türk topluluðu ise Beydili Aþireti’dir.24

Ýlçe merkezindeki Karamanlu (Karaman), Türkmengil (Türk), Yürük, Ferhat, Kýncýr, Bayraktar, Çýldýr, Serdar ve Karakösegil olarak isimlendirilen sülale isimleri Doðanþar’a yerleþen Türk boylarý hakkýnda bize ipuçlarý sunmakta. Benzer isimler köylerin tamamýnda bulunmaktadýr.

1826 tarihinde Niksarlýlarýn bazýlarý yerlerini terk etmiþ; Tozanlý, Almus ve Kumanat taraflarýna göç etmiþler. Bu durum vergilerin daðýtýlma ve toplanmasýný engellemekteydi. Bu sebeple göçlere engel olunmasý ve göçenlerin derhal yerlerine döndürülmeleri istenmiþtir.25  Ancak, Doðanþar ilçe merkezi ile köylerindeki Balýk ve Cenik soyadýný taþýyan ailelerin varlýðý bu kiþilerin tekrar geri döndürülemediklerini göstermekte. Bu aileler dedelerinden nakille Karadeniz’den geldiklerini bilmekteler.

Doðanþar / Tozanlý nüfusu ile ilgili en eski bilgi 1455 tarihine ait. 1455’de yörenin nüfusu 1.734, 1485’de 2.181, 1520’de 2.360, 1554’de 4.626, 1574’de 7.574 kiþiydi.

1831’de sadece erkek nüfusu sayýlmýþtýr. Bu tarihteki toplam nüfusu bulabilmek için eldeki rakamý 2 ile çarpmaktayýz. 1844 temettuât yazýmý sýrasýnda ise sadece hane reislerinin isimleri yazýlmýþtýr. Tapu tahrirlerde olduðu gibi burada da Türk ailesini 5 kiþi kabul ederek her haneyi 5’le çarpmak suretiyle toplam nüfusu bulma yoluna gittik. Elimizde 1915’lerde yapýldýðý anlaþýlan baþka bir nüfus cetveli daha bulunmakta. Bu cetvelde kadýn ve erkek nüfus ayrý ayrý gösterilmiþ.

1831’de Tozanlý kazasýnýn toplam nüfusu 9.504 kiþiydi. 1845’te temettuât defteri bulunabilen 49 yerleþim merkezinde 1.218 hane ve 6.090 kiþi yaþamaktaydý. Aradaki farkýn sebebi bazý köylerin temettuât defterlerinin bulunamamasýdýr.

Tozanlý nüfusu hakkýnda, Sivas sâlnâmelerinde de bilgiler bulunmakta. Fakat 1870, 1876 ve 1882’ye ait sâlnâmelerin verdiði rakamlar birbirini tutmamakta. H. 1287 / 1870 tarihli Sivas Sâlnâmesi’nde Doðanþar’da 848 hane ve 2.600 nüfusun kayýtlý olduðu yazýlý. Ayný tarihte baðlý köy sayýsý 44 olarak gösterilmiþ.26 H. 1293 / 1876 tarihli sâlnâmede nüfus 1.669, hane 855 ve baðlý köy 49 olarak belirtilmiþ.27 1870 ve 1876 tarihli bilgiler sadece Ýpsile merkeze ait olabilir. H.1300 / 1882 tarihli Sivas Sâlnâmesi’nde ise nüfus 4.792 x 2 = 9.584, hane 1.591 ve baðlý bulunan köy sayýsý ise 49 olarak gösterilmiþtir.28 1882’deki 1.591 hane ve 9.584 kiþiden oluþan nüfus Doðanþar / Tozanlý’nýn geneline aittir.

Osmanlý ile Rusya arasýnda 1853 – 56’da Kýrým Savaþý, 1877 – 78 arasýnda ise 93 Harbi yaþanmýþtý. Bu tarihlerde Rus zulmünden kaçan yüz binlerce muhacir Osmanlýya sýðýndý. Belgelerde, Tozanlý bölgesine gelen muhacirlerden de bahsedilmekte.29

1915’deki tablo incelendiðinde toplam nüfusun 12.635 kiþi olduðu görülmekte. Tozanlý nahiyesinin merkezi Ýpsile’de 1.584 kiþinin yaþadýðý dikkati çekiyor. Merkez nüfusunun düþmesinin sebebi; yaþanan savaþlar, her aileden üçer beþer kiþinin seferberliðe katýlmasý ve çevre köylere yapýlan göç hareketleridir.

1461’den itibaren Türkler çevre köylerden Ýpsile’ye yerleþmeye baþlamýþtý, 19. yüzyýlda ise tersine göç baþladý. Halkýn bir kýsmý kaza merkezinin kalabalýklaþmasý üzerine, daha iyi hayvancýlýk yapabilmek amacýyla etraftaki köylerle, çiftliklere yerleþti.30 1800’lü yýllardan itibaren ise Ýstanbul’a çalýþmak için gidenlerin varlýðý temettuâtlarda görülmekte.

e. Doðanþar / Tozanlý’da Etnik Yapý

1455 tarihli tahrirden anlaþýldýðýna göre, Tozanlý’daki köylerin tamamý Türklerden oluþmaktadýr. Bu durum diðer tarihlerde de aynen devam etmiþtir.

1485, 1520, 1554 ve 1574 tarihlerinde Ýpsile merkezdeki gayrimüslimler Müslümanlarýn 1 / 3’ü kadardý. 1485’ten itibaren Ýpsile merkezde hem Müslüman hem de gayrimüslimlerin sayýsý artmýþtýr. Bunun sebebi Ýpsile merkezin güvenlik açýsýndan elveriþli olmasýdýr. Tozanlý bölgesi dýþýndaki Rumlarýn da Ýpsile’ye geldikleri anlaþýlmakta.31

1574 ile 1601 yýllarý arasýnda nüfusta düþme eðilimi baþladý. Bu düþme eðilimi 1601 – 1611 yýllarý arasýnda da devam etti. Tozanlý’nýn nüfus kaybý bu dönemde % 46.82’dir. Bu büyük düþüþün ayný dönemde devam eden iktisadî ve sosyal çalkantýlar ile yakýn ilgisi vardýr. 1611 – 1620 arasýnda diðer nahiyelerde görülen nüfus artýþý Tozanlý’da görülmemektedir. Tozanlý’daki nüfus kaybýndan gayrimüslimlerin Ýpsile’yi terk ettikleri anlaþýlmakta.

1574 ile 1641 döneminde Tokat kazasý kýrsalýnda % 67.98’lik bir nüfus kaybý vardýr. Benzer durum Tokat kazasýnda yaþayan gayrimüslim nüfus için de geçerlidir. Tokat kazasý dahilinde 1574 - 1642 yýllarý arasýnda cizye ödeyen gayrimüslim nüfusta % 68.50’lik bir düþüþ görülmekte. Gayrimüslim nüfustaki azalma ile Tokat kýrsal nüfusundaki % 67.98’lik azalma arasýnda bir yakýnlýk görülüyor. Tokat kýrsalýnda gayrimüslim nüfusta azalma görülürken, Tokat merkezde ise gayrimüslim nüfus’ta artýþ dikkati çekmektedir.32

Gayrimüslimlerin önceki tarihlerde de bölgeden çekildikleri bilinmekte. Gümüþtekin Ahmet Gazi’nin Yeþilýrmak havzasýnda 1080’li yýllarda yaptýðý fetihler esnasýnda, Süryani tarihçisi MÝHAEL, Rumlarýn Daniþmend ili / Pont’tan gidiþlerini þöyle anlatmakta: “Türklere karþý yenilen Rumlar bir daha onlara karþý duramadýlar. Ýmparator Mihael korkuya düþtü. Hýristiyanlara acýyarak Pont’ta kalmýþ halkýn bakiyelerini eþyalarý ile birlikte atlara ve arabalara yükletti; denizin ötesine (Yani Anadolu’dan Balkanlara) nakletti.”33 Görüldüðü üzere Rumlar Yeþilýrmak havzasýnda yenildikleri zaman din deðiþtirme deðil, memleket deðiþtirme yolunu tercih ederek buralarý boþaltmýþlardýr.

Benzer baþka bir bilgiyi, Robert MANTRAN ifade etmekte. MANTRAN eserinde þöyle diyor: “Fatih dönemi ve devamýnda diðer birçok bölgeyle birlikte Sivas ve Tokat yöresindeki gayrimüslimler, Ýstanbul’un deðiþik semtlerine iskâna tabi tutulmuþlardýr.”34

1682, 1690 – 91 ve  1693 – 94 tarihlerinde Doðanþar / Tozanlý’da gayrimüslim nüfus görülmemektedir.35

Günümüzden yaklaþýk 250 yýl önce yaþayan Ozan KARAOÐLAN’ýn (1690-1765), Ýpsile Destaný adlý þiirindeki bir dörtlüðünden öðrendiðimize göre yöre halký Oðuz Türklerinden oluþmaktadýr. Dörtlük þöyle:

Bizden selâm olsun Kümbet Baba’ya

OÐUZ’u, TÜRKMEN’i çýkmýþ obaya

El açtým Torluk’a, durdum duaya

Söylenir dillerde adýn Ýpsile.36

1831 nüfus sayýmý, 1844 temettuât sayýmlarý, Sivas Sâlnâmeleri ve 1915 nüfus sayým sonuçlarýna göre de Tozanlý Doðanþar’da gayrimüslim nüfusun olmadýðý görülmektedir.37

 

DOÐANÞAR / TOZANLI’DA EKONOMÝK YAPI

Servet Kaynaklarý ve Meslekler

Sahip olunan servetlerin kaynaklarý tarým, hayvancýlýk ile çok az miktardaki sýnaî ve ticarî faaliyetlerin yürütüldüðü deðirmen, dülger, demirci, davar çobanlýðý gibi faaliyetlerdi. Bir baþka önemli gelir ise emeklilik ile halen görevdeki sipâhî, imam, hatip vb. görevlilerin gelirleriydi.

Tozanlý temettuâtý sayýlýrken hanelerin meslek gruplarý belirtilmemiþ. Her hanenin çiftçilik yaptýðý görülmekte. Çiftçilikle uðraþan hanelerin tamamý ayný zamanda hayvan beslemekte ve yaylacýlýk tarzýnda hayvancýlýk yapmaktaydý. Bölgede 63 kiþi deðirmenci olarak kayýtlara geçmiþ. Deðirmencilerin gelirleri 100 – 270 kuruþ arasýnda deðiþmekte. 18 kiþi çoban olarak yazýlmýþ. Ancak, yöreyi tanýyan herkes bilmekte ki çoban sayýsýnýn en az 100’ün üzerinde olmasý gerekir. Davar çobanlarý 80 – 150 kuruþ arasýnda gelire sahipti. 9 kiþi demircilik yapmaktaydý. Demircilerin gelirleri diðerlerine göre biraz daha yüksek olup 220 kuruþ civarýndadýr. Bir kiþi zücca iþiyle uðraþýyordu. Geliri 295 kuruþ, bir kiþi de dülgerlik yapmaktaydý. Dülgerin geliri ise 220 kuruþtu. Çoban örneðinde verdiðimiz gibi bu meslek mensuplarýnýn da daha fazla olmasý gerekmektedir.

1845 tarihinde Tozanlý kazasýnýn toplam geliri 445.163 kuruþtu. Gelirin 195.488 kuruþu (% 44) ekili tarlalar, 167.828 kuruþu (% 38) büyük ve küçükbaþ hayvanlarla arýcýlýk, 15.731 kuruþu (% 3.53) bahçe ve bostanlar, 4.591 kuruþu (% 1.03) çayýrlar, 8.730 kuruþu (% 1.96) deðirmenler, 52.795 kuruþu ise (% 12) ücretlilerin gelirlerinden oluþmaktaydý.

Halkýn büyük çoðunluðu, 0 – 1.000 kuruþ arasýnda gelire sahipti. Tozanlý kazasýnýn 445.163 kuruþluk toplam gelirinin 401.137 kuruþu (% 90.1) bu dilimde toplanmýþtýr. 1.218 haneden 10 hane hiçbir gelire sahip olmadýðý için komþu yardýmýyla geçinmekteydi.

Ýkinci grup 1.001 – 2.000 kuruþ gelire sahip olan 19 haneden oluþmakta. Bu grupta bulunanlarýn toplam gelirleri 24.107 (% 5.4) kuruþtu. 1.001 – 2.000 kuruþa sahip Ýpsile’de 6, Boyalý’da 1, Deðeryer’de 1, Ficek’te 1, Gebeli’de 1, Heyvek’te 1, Hubyar’da 2, Kolköy’de 1, Ortaköy’de 1, Tavuza’da 1, Ütük’te 1, Zora’da 2 hane bulunuyordu.

Üçüncü grupta 2.001 – 3.000 kuruþ arasý gelire sahip 4 hane vardý. Toplam gelirleri 9.941(% 2.23) kuruþ kadardý. Gebeli’de 1, Heze’de 1, Zora’da 2 hane üçüncü gruba dahildi.

Dördüncü grup ise 3.001 – 5.500 kuruþ arasý gelire sahip Ýpsile’deki 2 haneden oluþmakta. Bu iki hane Ýpsile merkezden Ömeraða Mahallesi arazinin sahipleri olan Ömer Aða ile kardeþi Mehmet Aða’dýr. Toplam gelirleri 9.978 (% 2.24) kuruþtu.

Ayný tarihlerde Niksar’da toplam hanelerin % 16.8’i 1.000 kuruþun altýnda gelire sahipti.38 Halbuki yukarýda da ifade ettiðimiz üzere, Tozanlý’da halkýn % 90’ý 1.000 kuruþun altýnda gelire sahipti. Rakamlar, Tozanlý insanýnýn ekonomik bakýmdan ne kadar zor durumda olduðunu göstermektedir.

Halkýn önemli bir kesimi geçim sýkýntýsý sebebiyle XIX. yüzyýl baþýnda gurbetin yolunu eline almýþtýr. 1845 tarihinde Ýpsile’den 65, köylerinden 81 olmak üzere toplam 146 kiþi Ýstanbul’daydý. Bunlarýn önemli bir bölümü Ýstanbul’da hamam iþletmecisi, natýr, tellak, hamal, tüccar, hizmetkar olarak çalýþmaktaydý. Ortalama yýllýk gelirleri 110 ile 280 kuruþ arasýnda deðiþmekteydi.39

A. TARIM

1. Buðday ve Arpa:

Tozanlý bölgesinin % 75’inden fazlasý daðlýk ve meyilli arazilerden oluþmaktadýr. Ayrýca, yörenin iklim bakýmýndan tarýma elveriþli olmamasý sebebiyle, ürün çeþidi yok denecek kadar azdýr. Yörede ekimi yapýlan on bir ürün çeþidinden en çok ekilip biçileni buðday ile arpadýr. 1455, 1485, 1520, 1554 ve 1574 tarihlerinde Tozanlýnýn hemen her köy ve mezrasýnda buðday ile arpa üretimi yapýlýyordu. 1845 tarihinde ise üretilen ürünlerin % 90’dan fazlasýný buðday ve arpa oluþturmaktaydý.

Tozanlý genelinde 20.080 dönüm arazi bulunuyordu. Bunun 516 dönümü bostanlar, 206 dönümü çayýrlar geri kalan 19.368 (% 96.4) dönümü ise tarlalardan meydana geliyordu. Tarlalarýn 10.067 (% 52) dönümü ekili alanlardan, 9.291 (% 48) dönümü ekinsiz alanlardan oluþmaktaydý. Arazinin yaklaþýk yarýsý nadasa býrakýlýyordu. Tarlalarýn nadasa býrakýlmasý olayý günümüzde de aynen devam etmektedir.

2. Bostan:

Bostan üretimi 1574’te Alan, Çatpýnar, Çalýcý, Tavuza, Gölcük, Onapa, Darýkol, Kozaðacý ve Sýðýndý köylerinde görülmekte.

3. Ceviz:

1455 tarihinde Ýpsile, Kolköy, Yoðunpelit ve Týðnýs’ta, 1485’te Ýpsile, Gibis, Ohturum, Kolköy, Eyüp, Yoðunpelit, Öyük ve Kozlu köylerinde, 1520’de Asarcýk, Gibis, Kolköy, Eyüp, Öyük ve Kozlu’da, 1554’te Ohturum, Kozlu, Deðeryer ve Gibis’te, 1574’te ise Öyük, Ohturum, Kozlu, Müseyle, Deðeryer, Gibis köylerinde ceviz üretimi yapýlýyordu.

4. Fig:

1574’te Ýpsile, Müseyle ve Tavuza’da fig üretiliyordu.

5. Kendir:

1574 tarihinde Darýkol ve Sýðýndý’da üretilmekteydi.

6. Keten:

1455 tarihinde sadece Ýpsile’de üretilmekteydi. 1485, 1520, 1554 tarihlerinde kayýtlarda geçmeyen keten üretimi 1574 tarihinde Ýpsile, Darýkol, Kozaðacý, Onapa, Sýðýndý ve Tavuza köylerinde yapýlmaktaydý.

7. Mercimek:

Mercimek üretimi ilk kez 1554 kayýtlarýnda Ohturum, Karadiz, Eyüp, Müseyle, Gevele, Gibis ve Darýkol köylerinde görülmekte. 1574’te ise Ohturum, Eyüp ve Gönekse’de mercimek üretimi yapýlmýþtýr.

8. Meyve:

1455’te Kolköy’de, 1485’te yine Kolköy’de, 1520’de Asarcýk, Gibis, Ohturum, Kolköy, Eyüp ve Heze’de, 1554’te Ütüklü, Karkýn, Ohturum, Çalýcý, Kolköy, Tavuza, Karadiz, Eyüp, Sarsý, Çirmiþ, Týðnýs, Gevele, Deðeryer, Heze, Urumcuk, Gibis ve Ýpsile’de, 1574’te ise Asarcýk, Ütüklü, Karkýn, Öyük (Sarýören), Ohturum, Çalýcý, Kolköy, Tavuza, Karadiz, Eyüp, Sarsý, Çirmiþ, Týðnýs, Müseyle, Deðeryer, Urumcuk, Adamlý, Gönekse, Gövekse, Gölcük, Gibis, Kozaðacý ve Ýpsile’de meyve üretimi yapýlmaktaydý.

9. Nohut:

Nohutun ilk kez 1554’te Ýpsile ve Kýzkapan’da üretildiði görülmekte.

10. Sarýmsak:

Ýlk kez 1520’de Eyüp ve Gibis köylerinde görülen sarýmsak, 1554’te Ütüklü köyünde üretilmiþtir.

11. Soðan:

Ýlk kez 1520’de Gibis köyünde üretildiðini öðrendiðimiz soðan, 1554’te Ohturum, Kolköy, Týðnýs, Heze ve Gibis köylerinde, 1574’te ise Çatpýnar, Öyük (Sarýören), Ohturum, Kolköy, Týðnýs, Müseyle, Heze, Gönekse ve Gibis köylerinde üretilmekteydi.40

B. HAYVANCILIK

Hayvancýlýk, tarýmsal faaliyetin en önemli kýsmýdýr. Hayvancýlýða, tarým iþletmelerinde çift sürmek, taþýmacýlýk yapmak, piyasaya yönelik üretim yapmak, iþletmenin temel ihtiyaç maddeleri ile gübre ihtiyacýný karþýlamak gibi hususlar kaynaklýk eder. Hayvanlar bir iþletmedeki tarýmsal faaliyetin yardýmcý araçlarý olarak deðerlendirilmelidir. Hayvanlar ayný zamanda bir hanenin serveti durumundadýr ya da en azýndan servetlerin önemli bir kýsmý hayvan deðerinden ortaya çýkar.41

Tozanlý topraklarýnýn çoðunluðu daðlýk olup, yaylalardan oluþmaktadýr. Bu sebeple yayla tarzýndaki hayvancýlýða son derece elveriþli bir bölgedir. Aþaðýda görüleceði üzere bölge ekonomisi hayvancýlýða dayalý idi. Hayvancýlýk içinde ise en büyük pay küçükbaþ hayvancýlýða aitti.

Hayvan Türleri ve Sayýsý

1455, 1485, 1520, 1554 ve 1574 tarihli tapu tahrir defterlerinde hayvan türleri ayrý ayrý gösterilmemiþ. Alýnan vergilere bakýldýðý zaman adet-i aðnam, aþiyane-i çakýr veya þahin ile kuvvare (kovan) þeklinde sýnýflandýrma görülmekte. Adet-i aðnamla sadece koyun türü deðil ayný zamanda diðer küçük ve büyükbaþ hayvanlar da kast edilmiþ olmalý. Hayvan türleri detaylý olarak yazýlmadýðý için bu konuda fazla bilgi sahibi deðiliz.

1845 Tozanlý temettuâtlarýnda hayvanlar yazýlýrken koþum hayvanlarý (öküz ve manda / camýz) ile buzaðý ve çoðu köyde sýpalarýn yazýlmadýðýný görmekteyiz. Bu sebeple koþum hayvanlarý hakkýnda bilgi veremeyeceðiz.

1845’teki diðer hayvan türlerini büyükbaþ ve küçükbaþ hayvanlar ile arý þeklinde üç grupta toplayabiliriz. Temettuâtlarda adý geçen büyükbaþ hayvanlar; saðmal inek, kýsýr inek, düve, tosun, saðmal manda, kýsýr manda, manda düve, manda tosun, döllü kýsrak, tay, dölsüz kýsrak, döllü merkep, dölsüz merkep ve katýr þeklinde sýnýflandýrýlabilir. Küçük baþ hayvanlarý ise saðmal koyun, kýsýr koyun, saðmal keçi, kýsýr keçi, kuzu ve oðlak þeklinde altý grupta toplayabiliriz.

Tozanlý’da bulunan hayvan varlýðý içinde çoðunluðu küçük baþ hayvanlar oluþturmakta idi. Kaza genelindeki 52.826 hayvanýn 46.539’u küçükbaþ, 5.073’ü büyükbaþ hayvanlardan, 1.214’ü ise arý kovanlarýndan oluþmaktaydý. Bu rakamlar yörenin tarýma elveriþli olmayýp, daðlýk bir yapýda olduðunu göstermektedir. Diðer taraftan günümüzle kýyasladýðýmýz zaman, arýcýlýðýn küçümsenemeyecek kadar önem arz ettiði ortaya çýkmaktadýr.

Tozanlý genelinde en fazla hayvan kaza merkezi olan Ýpsile’de bulunuyordu. Ýpsile 17.488 hayvan ile toplam hayvan varlýðýnýn % 33.07’sine sahipti. Hayvan varlýðýnda Ýpsile’yi; Asarcýk 2.994 (%  5.66), Ohturum 2.701 (% 5.10), Hubyar 1.786 (% 3.38), Çatpýnar 1.327 (% 2.50), Deðeryer 1.326 (% 2.50), Zora 1.319 hayvanla (% 2.49) izlemekte. En az hayvan varlýðý ise Kozaðacý’nda 101 (% 0.19), Kozlu’da 120 (% 0.22), Kurunbu’da 155 (% 0.29)’ti.

Tozanlý genelinde hane baþýna 43.3 hayvan düþmekte. Bazý köylerde hane baþýna düþen ortalama hayvan sayýsý ise þöyledir: Ýpsile’de yaklaþýk 44, Asarcýk’ta 53, Ohturum’da 41, Hubyar’da 28, Çatpýnar’da 42, Deðeryer’de 53, Zora’da 33 hayvandýr.

C. SANAYÝÝ

Doðanþar’da tarih boyunca dikkati çekecek sanayii kuruluþlarý bulunmuyordu. Kaza merkezi Ýpsile’de bulunan boyahane ile deðirmenler, Tozanlý halkýnýn ihtiyaçlarýný karþýlayacak niteliktedir.

1. Boyahane

Boyahane sadece Ýpsile’de bulunuyordu. 1455 tarihinde boyahanenin geliri 506 akçe, 1554’te 800 akçe, 1574’te ise 1.000 akçe kadardý.  Sonraki tarihlerde boyahaneden bahsedilmemekte. Bu gelir köylerin bir çoðunun gelirinden daha fazladýr.

Tozanlý’da boyahanenin varlýðý, ayný zamanda tekstil üretiminin de olduðunu göstermekte. En azýndan el veya küçük tezgahlarda dokunan kumaþ, þal, cecim türünden bahsedilebilir. Yün ve tiftik eðirme ile dokuma faaliyetleri son yýllara kadar devam ediyordu.

Ýpsile’deki boyahanenin fiziki yapýsý hakkýnda bir þey bilmiyoruz. Buradaki boyahane Tokat’ýn uzantýsý olabilir. Tokat’taki boyahanenin yýllýk geliri 1550’lerde 51.000 akçe ile 83.334 akçe arasýnda deðiþiyordu.42 Ýpsile’deki boyahane ise 1574’te 1.000 akçelik gelire sahipti. Rakamlar bizdeki boyahanenin son derece küçük olduðunu göstermektedir. Ancak, Doðanþar için önemi büyüktü. 

2. Deðirmenler

Yeþilýrmak ile bu nehri besleyen çaylar, su deðirmeni yapýmýna elveriþlidir. Bunlarýn dýþýnda rüzgarla çalýþan deðirmenlerin varlýðýný da bilmekteyiz. Deðirmen sayýsýndaki fazlalýðýn sebebi, bölge insanýn buðday ve arpaya dayalý üretim ve beslenme tarzýndan kaynaklanmaktadýr. Deðirmencilik yörenin en kazançlý mesleklerinden biriydi. Deðirmenciler öðüttükleri buðdaydan hak almaktaydý. Önce yel deðirmenleri tarihten silinmiþ. Tozanlý bölgesindeki su deðirmenleri ise yaklaþýk son yirmi yýldýr çalýþtýrýlmamakta.

1455’te Ýpsile’de harabe halde bir deðirmen, Eskiköy, Ohturum, Çatpýnar, Karkýn, Deðeryer, Gibis, Müseyle ve Asarcýk’ta çalýþýr vaziyette deðirmenler vardý. 1485’te Ýpsile’de bir adet harabe bir adette çalýþýr vaziyette, Karkýn, Gibis, Ohturum, Müseyle, Týðnýs, Heze, Öyük, Eskiköy ve Çatpýnar’da birer adet deðirmen olduðu görülmekte. 1520’de Asarcýk, Divriðin (harap), Ýpsile, Deðeryer (iki adet biri harabe), Karkýn, Gibis, Ohturum, Müseyle, Týðnýs, Heze, Çirmiþ, Öyük, Kozlu, Eskiköy, Çatpýnar’da (iki adet biri harabe), 1554’te Asarcýk, Çatpýnar, Karkýn, Öyük, Ohturum, Kozlu, Tavuza, Týðnýs, Müseyle, Deðeryer, Heze, Divriðin, Ýpsile, Adamlý ve Onapa’da, 1574’te ise Asarcýk, Çatpýnar, Karkýn, Öyük, Ohturum, Kozlu, Karadiz, Þeyhlü, Týðnýs, Müseyle, Deðeryer, Heze, Divriðin, Baþarý / Boyalý, Ýpsile, Kozaðacý, Gönekse, Gövesse, Adamlý, Osmanalaný, Onapa ve Gibis’te deðirmenler bulunmaktaydý.

1845’te Tozanlý genelinde 63 deðirmen bulunuyordu.  1845’teki deðirmenlerin köyler itibariyle daðýlýmý þöyledir: Ýpsile’de 16, Asarcýk’ta 1, Boyalý’da 4, Deðeryer’de 1, Çatpýnar’da 5, Eyüp’te 1, Gebeli’de 2, Gevele’de 5, Gibis’te 3, Göçüköy’de 2, Güneygölcük’te 1, Heyvek’te 1, Hivne’de 1, Heze’de 1, Karadiz’de 1, Kolköy’de 1, Müseyle’de 3, Ohturum’da 2, Ortaköy’de 2, Öküzlü’de 1, Tuðla’da 2, Urumcuk’ta 2, Yavþancýk’ta 1, Zora’da 4 olmak üzere toplam 63 adet.

3. Demircilik

Demirci olmadan tarým ve hayvancýlýkla uðraþmak mümkün deðildir. Eskinin demircileri nal, mýh, çivi, kazma, balta, saban demiri vs. üretimi ile meþguldüler. Üretimin tamamýna yakýný tarým ve hayvancýlýða yönelikti.

Temettuât kayýtlarýnda 9 kiþi demirci olarak görülmekte. Demircilerin 6 kiþisi Ýpsile’nin Derviþoðlu mahallesinden, 1’i Ficek, 1’i Müseyle, 1’i Ohturum, 1’i de Heyvek köyünden idi. Ortalama gelirleri 220 kuruþ civarýndaydý.

D. MADENCÝLÝK

Doðanþar bölgesinin hemen her tarafýnda bol miktarda krom, kömür, altýn ve bakýr madenleri ile mermer yataklarý bulunmakta. Krom halen iþletilmekte. Kömür madenlerinin bir kýsmý, geçtiðimiz yýllarda zaman zaman iþletildi. Dýþarýdan büyük çapta çalýþan madencilerin bölgeye gelmemiþ olmasý, yöre insanýnýn da ekonomik imkansýzlýklarý sebebiyle bu madenler iþlenmeyi beklemektedir.43

Osmanlýnýn son döneminde Ortaköy’de bulunan bakýr madeninin iþletildiði görülmekte. Madenle ilgili yazýþmalar 1312 / 1895, 1315 / 1897 - 1898, 27.Z.1324 / 10.02.1907, 19.M.1325 / 05.03.1907 ve 16.L.1327 / 31.10.1909 tarihlerinde geçmekte. Ortaköy’deki bakýr madeni Ýtalya halkýndan Ýzak Fernandes’e ihale edilmiþ, Fernandes madeni bir müddet iþletmiþ; ancak, ekonomik olmadýðý gerekçesiyle madeni iþletmekten vazgeçmiþtir.44

E. DOÐANÞAR’DA HAFTA PAZARI

Hafik kaza meclisinin naib, mal müdürü, muavin, tahrirat katibi ile dört azasýnýn imzasýný taþýyan 28 Muharrem 1316 / 17.06.1898, Sivas vilâyetinin 13 Safer 1316 / 02.07.1898 ve Dahiliye Nezâreti’nin 1 Rebiülevvel 1316 / 20.07.1898 tarihli yazýlarýna göre Tozanlý nahiyesinin merkezi Ýpsile’de Cuma günleri hafta pazarý kurulmasý istenmektedir. Hafta pazarýnýn kurulmasýyla halkýn ihtiyaçlarýnýn kolaylaþacaðý ve bir güne mahzuru bulunmadýðýndan bahsedilmekte.45 Hafta pazarýnýn 1316 / 1898’de kurulup kurulmadýðýný bilmiyoruz.

SONUÇ

1455’ten itibaren Tokat’a baðlý olan Doðanþar, uzun uðraþlar sonucunda 1870’te Sivas’a baðlandý. 1872’de Hafik’in ilçe olmasý üzerine Hafik’e, 1906’da ise Reþadiye’ye baðlanan Doðanþar kýsa bir süre sonra tekrar Hafik’in nahiyesi oldu. Osmanlý dönemindeki Doðanþar, Tozanlý adýyla zaman zaman baþlý baþýna kaza idi. Son beþ yüz yýllýk dönemde Doðanþar’a 113 yerleþim merkezinin baðlý olduðu görülmekte. Ancak, bu yerleþim merkezlerinden yaklaþýk 36’sý zamanla terk edildi, yerleþim merkezi olma hüviyetini kaybettiler. Son yüzyýlda Doðanþar’ýn köylerinden 21’i Hafik’e, 11’i Almus’a, 14’ü Reþadiye’ye, 1’i Koyulhisar’a, 1’i Sivas merkez ilçeye baðlandý.

Doðanþar, 1990 tarihinde Hafik’ten ayrýlarak ilçe halinde yeniden teþkilatlandý. Doðanþar’ýn halen 25 köyü bulunmakta.

Ekonomik imkansýzlýklar, daha iyi saðlýk ve daha iyi eðitim isteði sebebiyle son iki yüz yýldýr Doðanþar insaný ilçe dýþýna göç etmekte, ilçe adeta boþalmaktadýr. Ancak diðer taraftan ilçede yapýlaþma hareketi devam etmekte, yaz aylarýnda ilçenin nüfusu dört beþ kat artmaktadýr.

 

KISILTMALAR

B.O.A.          Baþbakanlýk Osmanlý Arþivi

TT                Tapu Tahrir

TK                Tapu Kadastro

Y.A RES      Yýldýz Sadâret Resmî Ma’rûzât Evrâký

 

KAYNAKLAR

B.O.A. TT  2, 859 / 1455 Maliye.

B.O.A. TT 19 – 890 / 1485 Maliye ve Evkâf

B.O.A. TT 79 – 926 / 1520 Maliye

B.O.A. TT 287 – 961 / 1554 Maliye ve Evkâf.

TK  988 / 1574 Sivas Mufassalý

B.O.A Þura-yý Devlet 1803 / 15

B.O.A   Y.A. RES   74 / 14, Y.A. RES   92 / 15, MV   114 / 102, Ý.MO 1325.M.19/1, MV  133 / 65

B.O.A Tozanlý Temettûât Defterleri

1915’e ait Nüfus Sayým Cetveli. Aslý Cumhuriyet Üniversitesi okutmanlarýndan Faruk ABURÞU’da.

Sâlnâme-i Vilâyet-i Sivas, Sivas 1287

Sâlnâme-i Vilâyet-i Sivas, Sivas 1293

Sâlnâme-i Vilâyet-i Sivas, 1300.

Sivas Gazetesi, 30 Nisan 1940, Millî Kütüphane – Ank.

AÇIKEL, Ali; CHANGES IN SETTLEMENT PATTERNS, POPULATION AND SOCIETY IN NORT CENTRAL ANATOLIA: A CASE STUDY OF THE DISTRICT (KAZA) OF TOKAT (1574-1643) A thesis submitted to the University Of Manchester for the degree of Ph.D. in the Faculty of Arts 1999.

CÝNLÝOÐLU, Halis Turgut; Osmanlýlar Zamanýnda TOKAT, III. Kýsým, Tokat 1951

ÇAKIR, Dr. Coþkun; 19. Yüzyýlda Bir Anadolu Þehri NÝKSAR (Ekonomik ve Sosyal Yapý), Ýst. 2001

ÇINAR, Yusuf; Araþtýrmacý, Avren / Akören köyü – Zara.

DENÝZLÝ, Hikmet; Sivas Tarihi ve Anýtlarý

FAROQHI, Suraýya; Osmanlý’da Kentler ve Kentliler, Ýst. 2000 (Çeviri Neyyir KALAYCIOÐLU)

KARAMAN Fikri; Doðanþar Ýlçesi ve Köyleri Belgeseli, Ýst.2000

KARAMAN, Fikri; 1455’ten 2003’e TOZANLI KAZASI, Ýst. 2003

KARAMAN, Fikri; Tozanlý’da Erkek Ýsimleri, Reþadiyem, Yýl. 2, Sayý. 7, Ýst. 2002.

KENANOÐLU, Ali; ONARLI, Ýsmail; Hubyar Ocaðý ve Beydili Sýraç Topluluklarý, Ýstanbul 2003

KURAT, Akdes Nimet; Karadenizin Kuzeyindeki Türk Kavimleri.

MAHÝROÐULLARI, Adnan; Dünden Bugüne Zara, Sivas, 1996.

MANTRAN, Robert; çeviri Mehmet Ali KILIÇBAY ve Enver ÖZCAN, 17. Yüzyýlýn Ýkinci Yarýsýnda Ýstanbul, Cilt I, Ank 1990.

ÖZVAR, Erol Yrd. Doç. Dr.; XVII. Yüzyýl Osmanlý Taþra Maliyesinde Deðiþim.  Ýst. 1998 (Doktora Tezi)

SEFEROÐLU, S. K./ MÜDERRÝSOÐLU, A; Türk Devletleri Tarihi, Ank. 1986

TURAN, Oman (Prof. Dr.); Selçuklular Zamanýnda Türkiye, Ýst. 1984.

YÜCEL, Yaþar (Prof. Dr.); Kadý Burhanettin, Ank. 1987